Większość naszych kryzysów, zwłaszcza gospodarczych, nie jest wynikiem błędów w zarządzaniu, złej woli czy niedostatecznie racjonalnego podejścia; ich przyczyny są bardziej fundamentalne: otóż stworzyliśmy wadliwy kod odczytywania natury, czego efektem są niewłaściwe z nią stosunki. Zasadnicza przyczyna tkwi w samych podstawach naszego naukowego spojrzenia na świat i w sposobie percepcji wytwarzanym przez ów światopogląd. (str.11)

Alternatywne sposoby życia muszą zatem oznaczać nie tylko zmiany w naszej technice, gospodarce i wzorcach życia, lecz również przemiany w naszej moralności, racjonalności i myśleniu pojęciowym. (str.11)

Nasze działanie jest wynikiem naszego sposobu odczytania wszechświata.(str.20)

Mechanistyczna kosmologia dostarcza dziś wadliwego kodu odczytywania natury. Stąd właśnie wynikają nasze wadliwe stosunki z naturą. (str.22)

Współodczuwanie to rozumienie rewerencyjne. Powinno być od razu jasne dla nas wszystkich, że do uzdrowienia planety i naprawy licznych szkód ekologicznych i społecznych potrzeba nam właśnie tego głębszego zrozumienia, opartego na współodczuwaniu i prawdziwym uznaniu braterstwa wszystkich istot. (str.30)

Oto zasadnicze przesłanie eko-filozofii: możemy zmienić każdy element życia społecznego, jednostkowego, duchowego, ekologicznego i politycznego, ale oddziaływując na nie wszystkie jednocześnie, a nie z osobna. Jeśli nie będziemy oddziaływać na wszystkie naraz, nie zmieni się żaden z nich. To jest przynajmniej częściowa odpowiedź na pytanie, dlaczego zawiodło tak wiele wspaniałych alternatywnych programów (jak ruch ekologiczny). Ich wizja była nazbyt ograniczona. Zwracały się jedynie ku małej części naszej mandali, traktując tę część jako całość.

Eko-filozofia jest kolejnym rozdziałem w naszym nieustającym dialogu z wiecznie zmieniającym się wszechświatem. Zmieniając siebie i nasze relacje z kosmosem, zmieniamy go i współtworzymy. Z letargu i inercji epoki technologicznej wynurzamy się z szerszą świadomością naszego przeznaczenia, którym jest budowa odpowiedzialnego świata poprzez przyjęcie osobistej odpowiedzialności, obdarzenie świata sensem i współodczuwaniem oraz przez kontynuacje nie dokończonej historii prometejskiej: historii rozwoju człowieka. (str.61)

Schweitzerowska etyka rewerencji dla życia to znacząca antycypacja etyki ekologicznej (...). Zasada czci dla życia znana jest orędownikom etyki środowiska naturalnego i nieraz przez nich omawiana, ale jej treść przyswojona została bardzo powierzchownie. Słuchając uważnie argumentów i racji przedstawicieli tego nurtu stwierdzamy często, że powodem, dla którego winniśmy troszczyć się o środowisko ekologiczne jest to, ze ono troszczy się o nas. Niszczenie go byłoby działaniem niepraktycznym, wbrew sobie, a zatem musimy je chronić. Dbałość o własne zasoby nakazuje po prostu zasada należytego zarządzania. Tak więc środowisko ekologiczne traktowane jest jako zasoby. Etyka środowiska naturalnego opiera się tym samym na rachunku ich optymalizacji. Staje się etyką instrumentalną; środowisko ekologiczne nie jest wartością samą w sobie, a jedynie instrumentem, służącym nam środkiem. Z tego też powodu niektórzy myśliciele ekologiczni zaczęli odczuwać niewystarczalność etyki środowiska naturalnego.

Na tym właśnie poziomie analizy ujawnia się różnica pomiędzy Schweitzerowską zasadą czci dla życia, która głosi samoistną i świętą wartość życia (...) a pozornym kultem niszy ekologicznej, który jest niczym innym jak kultem naszych zasobów naturalnych.(str.88)

Jesteśmy opiekunami skarbca ewolucji (str.95)

Imperatyw moralny:

Postępować tak, aby ochraniać i umacniać rozwój ewolucji i wszystkie jej bogactwa.

Postępować tak, aby ochraniać i umacniać życie, co jest warunkiem koniecznym przebiegu ewolucji.

Postępować tak, aby ochraniać i umacniać eko-system, co jest warunkiem koniecznym dalszego umacniania życia i świadomości.

Postępować tak, aby ochraniać i umacniać zdolności, które są najwyższą formą ewoluującego wszechświata: świadomość, kreatywność, współodczuwanie.

Postępować tak, aby ochraniać i umacniać życie ludzkie, które obdarzone zostało najcenniejszymi osiągnięciami ewolucji.(str.97)

Stanowimy jedność ze środowiskiem ekologicznym, ponieważ reprezentuje ono formy życia, którego część stanowimy. Jest jednak istotna różnica pomiędzy tezą: „Musimy dbać o środowisko ekologiczne, ponieważ ono nas żywi” a tezą: „Musimy dbać o środowisko ekologiczne, ponieważ ono stanowi część nas, a my jesteśmy jego częścią”. W pierwszym przypadku środowisko jest od nas oddzielone i ma nam służyć. Widać tu wyraźnie postawę instrumentalną, wedle której zagrażamy eko-systemowi rozumianemu jako środki czy też zasoby naturalne. W drugim przypadku stanowimy jedność ze środowiskiem i traktujemy eko-system jako wartość samą w sobie.

Jeśli życie ludzkie ma być traktowane z czcią, to podobnie rzecz się ma ze środowiskiem ekologicznym. Środowisko ekologiczne jest wartością samą w sobie, jest częścią życia jako takiego.(str.100)

W obrębie życia zawsze będą występować konflikty, starcia i cierpienia, ponieważ nie jesteśmy w stanie podtrzymywać wszystkich jego form. W ramach struktury ewolucji im bardziej rozwinięty jest organizm, tym większa jest jego złożoność i wrażliwość i tym więcej istnieje powodów, aby cenić go wyżej od innych. Ujmując to zwięźle, doskonałość człowieka jest bardziej wartościowa niż doskonałość komara. Gdyby zachodził tu konflikt, ważniejsze dla nas jest życie istoty ludzkiej niż życie komara. (...) Zaskakujące jest przekonanie niektórych, że każde życie ma taką samą wartość. Powinność ochrony każdego życia wynika jasno z zasady czci dla niego, ale w żadnym razie nie jest tak, że każde życie jest tak samo cenne. (str.100-101)

Mity wedle których działasz, stają się rzeczywistością, w której żyjesz. Implikacje tej tezy są dalekosiężne: wszystkie nowe społeczeństwa zaczynają od ustanowienia nowych mitów. (str.134)

Odpowiedzialność to zasada etyczna w tym sensie, że jeśli zrozumiemy jedność życia i fakt, że stanowimy część tej jedności, to musimy przyjąć odpowiedzialność za życie; innej drogi nie ma.(str.187)

Umiarkowanie to optymalny sposób bycia pośród innych istot. Prawdziwa świadomość umiarkowania i jego właściwe urzeczywistnienie rodzi się z przekonania, że najbardziej wartościowych rzeczy nie zdobywa się za pieniądze przyjaźń, miłość, wewnętrzna radość, wolność wewnętrznego rozwoju. Jeśli ktoś chce kupić te rzeczy, to im bardziej jest gotowy do zapłaty za nie, tym pewniej zniszczy ich wewnętrzną wartość.(str.188)

Dlaczego zmiana świadomości jest tak trudna na poziomie jednostkowym? Ponieważ organizm postrzega ją jako zakwestionowanie jego tożsamości. Jest nam wygodnie w naszych starych siedzibach – jakiekolwiek by one były – bowiem dają nam poczucie stabilności. Tymczasem nowa świadomość oznacza na początku brak tego poczucia stabilności, nawet jeśli na dłuższą metę prowadzi do wyzwolenia i odnowy duchowej.(str.210)

Praca nad sobą jest zawsze trudnym przedsięwzięciem, nawet w społeczeństwach o orientacji duchowej. Szczególnie mozolna jest jednak w społeczeństwach takich jak nasze. Jeśli wszakże chcemy je zmienić, musimy zacząć od siebie. Wciąż lekceważymy ów akt samooczyszczenia, który stanowiłby część batalii o czystość środowiska jako całości. Podświadomie czekamy na Mesjasza, który zrobi to za nas, lub na jakąś wspaniałą technologię, która w cudowny sposób rozwiąże nasze problemy. Takie jest dziedzictwo myślenia mesjanistycznego i technicznego. Dziedzictwo myślenia odpowiedzialnego mówi nam natomiast, że musimy zrobić to sami.(str.210)

Źródło:

Henryk Skolimowski (1993). Filozofia żyjąca. Eko-filozofia jako Drzewo Życia. Warszawa: Wydawnictwo Pusty Obłok